1 Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe giren TBDY 2018 (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği), yapısal tasarım felsefemizi kökten değiştirerek mühendislere sadece dayanım esaslı değil, aynı zamanda şekildeğiştirme ve süneklik esaslı çok daha katı kurallar getirdi.
Ancak günümüzde STA4CAD, ideCAD Statik veya ProtaStructure gibi gelişmiş sonlu elemanlar yazılımlarını kullanırken, programın sunduğu varsayılan ayarlara körü körüne güvenmek veya belediye kontrolünden hızlıca onay almak adına yapılan modelleme basitleştirmeleri, olası bir depremde yapının göçmesine veya ağır hasar almasına zemin hazırlamaktadır.
Bu teknik rehberde, statik proje tasarım ve modelleme aşamasında en sık karşılaşılan 7 kritik hatayı ve doğru mühendislik yaklaşımlarını derledik.
---
1. Merdiven ve Galeri Boşluklarında "Tam Rijit Diyafram" Kabulü
Geleneksel betonarme modellemede döşemelerin kendi düzlemi içinde sonsuz rijit olduğu kabul edilir (Rijit Diyafram Kabulü). Bu kabul analiz süresini hızlandırır; ancak döşemede büyük boşluklar varsa gerçeği yansıtmaz.
- Yapılan Hata: Asansör, merdiven veya mimari galeri boşluklarının geniş olduğu binalarda (A2 düzensizliği) sistemi tam rijit diyafram kabulüyle çözmek.
- Doğru Yaklaşım: TBDY 2018 gereğince döşemede belirgin süreksizlik veya büyük boşluklar olan tüm yapılarda Yarı Rijit Diyafram (Shell / Kabuk Eleman) yöntemiyle çözüm zorunludur. Döşeme düzlem içi gerilmeleri hesaplanmalı ve deprem kuvvetlerinin düşey taşıyıcılara aktarımı modellenmelidir.
2. Merdivenlerin Yapısal Modele Dahil Edilmemesi
Türkiye'deki deprem hasarlarında en çok gözlenen durumlardan biri, merdiven kollarının adeta bir "çapraz eleman" gibi davranarak bağlı olduğu kolonlara fazladan kesme kuvveti bindirmesidir.
- Yapılan Hata: Merdiveni yapı modeline yük olarak ekleyip taşıyıcı çubuk/kabuk olarak girmemek.
- Doğru Yaklaşım: TBDY 2018 Madde 4.4.1 uyarınca merdivenlerin rijitliği ve kütlesi taşıyıcı sistem analiz modeline dahil edilmelidir. Aksi takdirde sahanlık kolonlarında kısa kolon mekanizması oluşur ve kolon kesme güvenliği yetersiz kalır.
3. Zemin Yatak Katsayısının Tekil ve Sabit Alınması
Temel modellemesinde zemin raporundaki tek bir \(k_s\) (zemin yatak katsayısı) değerini tüm temele tekdüze tanımlamak en yaygın modelleme yanılgılarından biridir.
- Yapılan Hata: Radye temel kenarlarında ve ortasında zeminin aynı oturmayı yapacağını varsaymak.
- Doğru Yaklaşım: Zemin elastik bir yarım uzaydır; radye temelin merkezinde zemin gerilmesi ve oturma çanağı farklı çalışır. İdeal olan, yazılımda Zemin-Yapı Etkileşimli (Üst Yapı Etkileşimli İteratif Analiz) seçeneğini aktif etmek ve zemin mühendisinden farklı yükleme durumları için alt ve üst sınır yatak katsayılarını talep etmektir.
4. Kolon-Kiriş Birleşim Bölgesi Kesme Güvenliğinin İhmali
Statik projelerde kiriş ve kolon donatıları seçildikten sonra yazılımın raporunda çıkan "Birleşim Bölgesi Güvenliği Sağlanamadı" uyarıları, çoğu zaman kolon kesitini büyütmek yerine kiriş genişliğiyle oynanarak göz ardı edilmeye çalışılır.
- Yapılan Hata: Düğüm noktalarında kuşatılmış veya kuşatılmamış birleşim koşullarının sınırlarını dikkate almamak.
- Doğru Yaklaşım: TBDY 2018 Madde 7.5'e göre birleşim bölgesinde hesaplanan kayma gerilmesi, betonun kesme dayanımı üst sınırını aşamaz. Bu durum donatı eklemekle değil, kolon kesit boyutlarını büyütmekle veya kiriş derinliğini revize etmekle çözülmelidir.
5. Güçlü Kolon - Zayıf Kiriş (Kolonların Kirişlerden Güçlü Olması) Şartı
Sünek yapı tasarımının temeli; olası bir şiddetli depremde plastik mafsalların kolonlarda değil, kiriş uçlarında oluşmasını sağlamaktır.
- Yapılan Hata: Moment aktaran çerçevelerde kolon eğilme momentleri kapasitesinin kiriş momentleri toplamından en az %20 büyük olması (\(M_{ra} + M_{rü} \ge 1.2(M_{ri} + M_{rj})\)) şartını sadece düşey yükler altında sağlamaya çalışmak.
- Doğru Yaklaşım: Deprem yönlerine göre kolon eksenel yükünün en küçük ve en büyük olduğu durumlar için ayrı ayrı kapasite oranları hesaplanmalıdır.
6. Zemin Kat Dükkanlarda "Yumuşak Kat (B2)" ve Kısa Kolon Riski
Özellikle kentsel dönüşüm ve konut projelerinde zemin katların ticari amaçla yüksek tavanlı ve dolgu duvarsız yapılması sıkça görülür.
- Yapılan Hata: Üst katlarda oda bölme duvarlarının oluşturduğu rijitliği zemin katla aynı kabul edip, rijitlik oranını (\(\eta_{ki}\)) doğru modellememek.
- Doğru Yaklaşım: Zemin katta dolgu duvar bulunmaması durumunda dolgu duvarların etkisi yazılımda ayrı bir senaryo olarak dikkate alınmalı; gerekirse bodrum/zemin perdeleriyle yapı rijitliği dengelenmelidir. Bant pencereler varsa kolonlarda kısa kolon sarılma bölgesi donatısı tüm boy boyunca uzatılmalıdır.
7. Metraj Kaygısıyla Donatı Kenetlenme Boylarının Kısaltılması
Müteahhit veya yatırımcının "demir metrajı çok yüksek çıktı" baskısı, bazen mühendisleri donatı kenetlenme boylarını ve pilye/gönye detaylarını minimum sınırların altına çekmeye iter.
- Yapılan Hata: Deprem bölgelerinde nervürlü donatı için gereken çekme kenetlenme boyunun (\(l_b\)) veya bindirmeli ek boyunun (\(l_0\)) yetersiz bırakılması.
- Doğru Yaklaşım: TBDY 2018'de donatı detaylandırması taşıyıcı sistemin kendisi kadar önemlidir. Kolon sarılma bölgelerinde sargı donatısı (etriye aralığı \(s \le 100\text{ mm}\)), 135 derecelik kanca kıvrımları ve kiriş donatılarının kolon çekirdeğine tam kenetlenmesi pazarlık konusu yapılamaz.
---
TBDY 2018 Hızlı Modelleme Kontrol Listesi
| Kontrol Maddesi | TBDY 2018 Madde | Doğru Modelleme Yöntemi |
|---|---|---|
| Döşeme Modellemesi | Madde 4.4.2 | Boşluklu ve asimetrik yapılarda mutlaka **Yarı Rijit Diya |